Toruńska kognitywistyka w Lublinie

Głosy z Torunia

Wśród kilkudziesięciu referatów wygłaszanych podczas XV Zjazdu Polskiego Towarzystwa Kognitywistycznego w Lublinie nie może zabraknąć głosu ośrodka, w którym Towarzystwo się narodziło. Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu reprezentuje na Zjeździe sześcioro badaczek i badaczy, a ich wystąpienia - rozproszone pomiędzy poniedziałkowe, wtorkowe i środowe sesje - składają się na przekrojową, wielogłosową opowieść o współczesnym poznaniu: od filozofii świadomości i doświadczeń mistycznych, przez psychologię nudy w epoce ekonomii uwagi, ucieleśnione predyktory zdrowia i sztuczną inteligencję w medycynie, po dydaktykę międzykulturową i krytykę WEIRD w naukach kognitywnych.

Paweł Gładziejewski

Experience un-hinged: Hinge commitments, altered states, and the deep structure of consciousness

poniedziałek, 21 września, 16:00–16:30 · Main Lecture Hall

Punktem wyjścia wystąpienia Pawła Gładziejewskiego jest myśl Wittgensteina o „zawiasowych” pewnościach - przekonaniach tak fundamentalnych, że nie poddają się racjonalnemu zwątpieniu i wyznaczają milczącą ramę, w obrębie której w ogóle możliwe jest poznawanie świata. Autor stawia śmiałą hipotezę: pewien szczególny rodzaj takich pewności nie ma źródła w kulturze czy języku, lecz w głębokiej strukturze samej świadomości fenomenalnej - w tym, jak organizowane jest doświadczenie podmiotowo-przedmiotowe oraz poczucie upływu czasu. Takie ujęcie pozwala wyjaśnić charakterystyczne własności „zawiasów”: ich odporność na zwątpienie, milczącą oczywistość, bezpodstawność i trudność wyrażenia w słowach. Najciekawszą część wywodu stanowi jednak jego empiryczna kotwica - odwołanie do stanów świadomości głęboko odmiennych od codziennych, wywołanych substancjami psychodelicznymi lub praktyką kontemplacyjną, w których to, co zwykle „niewzruszone”, ulega przesunięciu lub zawieszeniu. To właśnie w takich stanach „rozwiązanych zawiasów” badacz upatruje najlepszego testu dla swojej hipotezy o fenomenologicznych podstawach ludzkiej pewności co do rzeczywistości.

Katarzyna Nowicka

Too Stimulated to Rest, Too Depleted to Focus: The Attention Economy's Boredom Problem

poniedziałek, 21 września, 12:00–12:30 · Main Lecture Hall

Katarzyna Nowicka proponuje teoretyczną syntezę zjawiska, które dotyka niemal każdego uczestnika współczesnej kultury cyfrowej - uporczywego, trudnego do ukojenia znudzenia. Wychodząc z ujęcia enaktywistycznego, autorka przypomina, że nic nie jest interesujące samo w sobie: znaczenie rodzi się w relacji między istotą a jej światem, a nuda to nie brak bodźców, lecz zerwanie tej relacji - poczucie, że nic z dostępnych możliwości „nie chwyta”. W centrum wystąpienia znajduje się teza, że gospodarka uwagi, w której platformy cyfrowe rywalizują o coraz silniejszą stymulację, nie tyle zaspokaja naszą potrzebę zaangażowania, ile systematycznie przestraja jej próg - nawykowa ekspozycja na materiały typu short-form video uczy nieustannego przełączania uwagi, które z czasem czyni znudzenie stanem trwałym, nie zaś chwilowym sygnałem. Wniosek płynący z tej analizy jest równie prosty, co niewygodny: samo ograniczenie czasu spędzanego przed ekranem nie rozwiąże problemu - potrzebne jest odbudowanie zdolności do tolerowania niższego poziomu stymulacji.

Milena Celebudzka

Mind the gap: Intuitive mind–body dualism as a candidate embodied predictor of health behavior

wtorek, 22 września, 11:00–11:30 · sala 101

Wystąpienie Mileny Celebudzkiej dotyczy jednego z najbardziej frustrujących paradoksów psychologii zdrowia - rozziewu między deklarowanymi intencjami a faktycznym działaniem, przez który tak wiele osób nie realizuje własnych postanowień dotyczących troski o ciało. Autorka proponuje nowy trop wyjaśniający: przedrefleksyjne, intuicyjne przekonania na temat relacji między umysłem a ciałem, ujęte jako swoista „ucieleśniona mapa mentalna”. W badaniu - pierwszym empirycznym etapie szerszego projektu doktorskiego, przeprowadzonym na próbie blisko 270 dorosłych osób polskojęzycznych - wyróżnia się trzy powiązane, lecz niezależne aspekty tej mapy: umysł jako aparat poznawczy, duszę jako niematerialną, oddzielną od ciała esencję oraz jaskrawo subiektywne poczucie jaźni, którego umiejscowienie względem ciała ma decydować o tym, czy troska o zdrowie fizyczne w ogóle odczuwana jest jako coś istotnego dla „ja”. Wstępna hipoteza mówi, że im silniejszy intuicyjny dualizm - zarówno deklarowany, jak i wyrażony w przestrzennym umiejscowieniu jaźni poza ciałem - tym rzadsze zachowania prozdrowotne, co otwiera nową, ucieleśnioną perspektywę na projektowanie skuteczniejszych interwencji zdrowotnych.

Albert Łukasik

Digital Healing or Digital Doubt? Understanding AI in Clinical Practice

wtorek, 22 września, 11:30–12:00 · sala 101

Albert Łukasik mierzy się z pytaniem, które coraz częściej pojawia się w gabinetach lekarskich na całym świecie: jak sztuczna inteligencja zmienia praktykę kliniczną i czy pacjenci są gotowi jej zaufać. Opierając się na przeglądzie narracyjnym literatury dotyczącej technologii AI i rzeczywistości wirtualnej w zarządzaniu chorobami przewlekłymi, autor pokazuje, jak wirtualni asystenci, chatboty i adaptacyjne środowiska terapeutyczne mogą wzmacniać zaangażowanie pacjenta, personalizować leczenie i wspierać samodzielne zarządzanie chorobą poza murami przychodni - nie pomijając przy tym ograniczeń technicznych, dylematów etycznych związanych z prywatnością danych i obciążeniem algorytmicznym oraz psychospołecznego ryzyka nadmiernego przywiązania emocjonalnego do sztucznych agentów. Drugą część wystąpienia stanowią własne wyniki badań kwestionariuszowych: okazuje się, że ogólny stosunek do AI silnie przewiduje akceptację jej zastosowań medycznych, a przekonanie o wyjątkowości natury ludzkiej wiąże się z większą nieufnością - przy czym zależność tę w pełni pośredniczy właśnie ogólne nastawienie do sztucznej inteligencji, co sugeruje, że opór wobec AI w medycynie ma korzenie głębsze niż sama domena zdrowia. Konkluzja referatu brzmi przewrotnie: przyszłość AI w medycynie zależeć będzie mniej od możliwości technologii, a bardziej od tego, co gotowi są zaakceptować pacjenci i klinicyści.

Anita Pacholik-Żuromska

Scaffolding in Practice: Cognitive Strategies in Language Teaching for Multicultural Adolescent Learners

wtorek, 22 września, 14:00–14:30 · Main Lecture Hall

Anita Pacholik-Żuromska dzieli się doświadczeniem z pracy z młodzieżą, która trafia do Niemiec bez znajomości języka i musi w krótkim czasie nauczyć się go, odnaleźć w nowej kulturze oraz znaleźć swoje miejsce na rynku pracy lub w systemie edukacji. Wystąpienie ma charakter praktyczny - autorka przedstawia strategie rusztowania poznawczego (scaffolding) dostosowane do trzech odrębnych grup uczennic i uczniów: osób bez wcześniejszego kontaktu ze szkołą i pismem, osób znających już inny alfabet oraz osób obeznanych z alfabetem łacińskim na poziomie podstawowym. Wspólnym mianownikiem zastosowanych metod są metapoznanie, refleksja nad własnym uczeniem się oraz nauka ucieleśniona, a nadrzędną ramą teoretyczną - przekonanie, że język służy nie tylko komunikacji, lecz współtworzy tożsamość jednostki i zbiorowości poprzez procesy autonarracji. Integracja językowa staje się w tym ujęciu integracją tożsamościową: włączaniem nowych elementów kulturowych do obrazu siebie, które wymaga otwartości na zmianę i gotowości do rewizji własnych przekonań. Referat zamyka refleksja nad tym, że nie zawsze wszystkie trzy strategie da się zastosować równocześnie - oraz nad konsekwencjami takich wyborów, od udanej integracji po ryzyko radykalizacji lub wycofania społecznego.

Daniel Żuromski

„Nie ma jednej natury ludzkiego umysłu”. Nowe spojrzenie na kognitywistykę: kulturowa różnorodność poznawcza i neuronalna jako punkt wyjścia badań współczesnej kognitywistyki

środa, 23 września, 11:00–11:30 · sala 4

Wystąpienie Daniela Żuromskiego ma charakter programowy i stawia kognitywistyce pytanie o jej własne fundamenty. Autor wychodzi od dwóch faktów: po pierwsze, rosnąca liczba badań ujawnia, że znaczna część klasycznej wiedzy psychologicznej i kognitywistycznej powstała na wąskiej, niereprezentatywnej próbie populacji świata - społeczeństwach określanych akronimem WEIRD (zachodnich, wykształconych, uprzemysłowionych, bogatych i demokratycznych); po drugie, liczne badania międzykulturowe i neuronaukowe wskazują na istotną różnorodność poznawczą w obrębie samego gatunku Homo sapiens. Z połączenia tych dwóch faktów wyłania się teza, że dominujące dziś modele umysłu i poznania są w istocie zakorzenione w specyficznych, lokalnych warunkach społeczno-kulturowych i nie oddają cech poznawczych całej ludzkości. Żuromski argumentuje, że tezę o kulturowej różnorodności poznawczej należy uznać za jeden z podstawowych faktów nauk o poznaniu - a zatem zintegrować ją z teoretycznymi i metodologicznymi fundamentami dyscypliny, nie zaś traktować jako margines czy ciekawostkę. Wystąpienie wskazuje też, które założenia tradycyjnej kognitywistyki najsilniej utrudniają uznanie tej różnorodności za cechę uniwersalną, otwierając tym samym dyskusję o koniecznym przemyśleniu podstaw dyscypliny na nowo.

Głos w strukturach Towarzystwa

Obecność Torunia na Zjeździe nie ogranicza się do sali wykładowej. Prof. Arkadiusz Gut, Prezes Zarządu Polskiego Towarzystwa Kognitywistycznego, oraz dr hab. Anita Pacholik-Żuromska i prof. Sławomir Wacewicz zasiadają w Komitecie Naukowym Zjazdu, współkształtując jego program merytoryczny, natomiast dr Andrzej Zykubek - Członek Zarządu PTK - współtworzy organizację wydarzenia na poziomie całego Towarzystwa. To podwójne zaangażowanie - naukowe i organizacyjne - dobrze oddaje rolę, jaką Uniwersytet Mikołaja Kopernika odgrywa w polskiej kognitywistyce: ośrodka, który Towarzystwo w 2001 roku powołał do życia i który dwadzieścia pięć lat później wciąż współtworzy jego intelektualną tkankę.