Od pomysłu przy plackach ziemniaczanych do X edycji. Krótka historia Letniej Szkoły Kognitywistyki

 

Geneza i idea

Letnia Szkoła Kognitywistyki (LSK) powstała w 2017 roku jako inicjatywa ówczesnego środowiska akademickiego skupionego wokół kognitywistyki w Lublinie. Dziesięć zrealizowanych dotąd edycji uczyniło z Kazimierza Dolnego rozpoznawalny w Polsce ośrodek dorocznej debaty kognitywistycznej.

Wydarzenie od początku organizowane jest pod patronatem Polskiego Towarzystwa Kognitywistycznego, a jego twórcami i głównymi animatorami pozostają reprezentujący od kilku lat toruński ośrodek kognitywistyczny prof. Arkadiusz Gut i dr Andrzej Zykubek (obaj wcześniej związani z KULem). Do organizatorów Szkoły należą również (z UMCSu) prof. Marek Hetmański i prof. Zbysław Muszyński, którego zastąpił prof. Marcin Trybulec i prof. Zbigniew Wróblewski (z KULu).

Szkoła skierowana jest do młodych pracowników naukowych, doktorantów oraz studentów kierunków kognitywistycznych, a także do instytucji akademickich prowadzących badania w obszarze szeroko rozumianej kognitywistyki. Formuła spotkania od pierwszej edycji łączy wykłady plenarne i wykłady gości, warsztaty tematyczne oraz sesje studencko-doktoranckie, obejmując swoim zakresem kognitywistykę, psychologię poznawczą i społeczną, semiotykę, kulturoznawstwo, studia nad wizualnością oraz neuroestetykę.

Miejsce obrad

Od początku istnienia Szkoła odbywa się we wrześniu w Kazimierzu Dolnym, w Rajchertówce - Domu Pracy Twórczej KUL. Wybór tego miejsca nie jest przypadkowy: Kazimierz Dolny, uznawany za perłę architektury polskiej i jeden z najważniejszych ośrodków artystycznych kraju, tworzy klimat sprzyjający zarówno pracy intelektualnej, jak i nieformalnej wymianie myśli między uczestnikami.

Organizatorzy

Skład instytucjonalny organizatorów ewoluował na przestrzeni lat. Pierwsze edycje prowadził Wydział Filozofii KUL wraz z Instytutem Filozofii UMCS. Z czasem do grona współorganizatorów dołączył Instytut Badań Informacji i Komunikacji na Wydziale Filozofii i Nauk Społecznych UMK, co poszerzyło zaplecze naukowe wydarzenia o ośrodek toruński. Nad poszczególnymi edycjami patronat obejmowały ponadto Polska Akademia Nauk oraz czasopismo popularnonaukowe „Filozofuj!”.

Tematyka kolejnych edycji

Każda edycja Szkoły organizowana jest wokół osobnego hasła przewodniego, które wyznacza ramę teoretyczną wykładów i warsztatów. Poniższe zestawienie porządkuje dziesięć dotychczasowych edycji.

 

Edycja	Rok	Hasło przewodnie	Główny obszar problemowy
I LSK	2017	Czytanie znaków. Czytanie umysłów	Podstawy interdyscyplinarne kognitywistyki; m.in. semiotyka komunikacji wizualnej
II LSK	2018	Twórczy umysł	Stan badań oraz kognitywistyczne ujęcie kreatywności, wyobraźni i myślenia kontrfaktycznego
III LSK	2019	Umysł w kulturze	Spór o to, w jakim stopniu zdolności poznawcze są uniwersalne i wrodzone, a w jakim językowo i kulturowo zależne
IV LSK	2020	Metafory ucieleśnione	Teoretyczne ujęcia metaforyczności i stapiania się domen pojęciowych w perspektywie lingwistycznej, logicznej i medioznawczej
V LSK	2021	Umysł emocjonalny	Natura emocji oraz ich neuronalne, kulturowe i kliniczne uwarunkowania
VI LSK	2022	Umysł w sieci	Wpływ nowych technologii i mediów na jednostkę i społeczeństwo — ujęcie psychologiczne, socjologiczne, antropologiczne i etyczne
VII LSK	2023	Różnorodne umysły	Plastyczność i różnorodność procesów poznawczych w nowej perspektywie teoretycznej i metodologicznej
VIII LSK	2024	Narracyjny umysł	Pytanie, czy narracja jest koniecznym składnikiem ludzkiego sposobu poznawania rzeczywistości
IX LSK	2025	Umysł wśród rzeczy	Rola ciała i rzeczy w procesach poznawczych; relacja między umysłem a rzeczami poza językiem figur stylistycznych
X LSK	2026	Czas w umyśle	Analiza powiązań między czasem a  umysłem, wykraczająca poza zdroworozsądkowe kategorie czasu zegara i tradycyjne modele przetwarzania informacji oraz standardowe badania eksperymentalne, które redukują czas do zobiektywizowanych pomiarów

 

Ciągłość i zmiana

Widoczna jest wyraźna logika rozwoju problematyki: od pytań o naturę procesów twórczych i kulturowe uwarunkowania poznania (edycje II-III), przez ucieleśnienie i emocjonalność umysłu (IV-V), po refleksję nad technologicznym zapośredniczeniem poznania oraz jego różnorodnością i narracyjnością (VI-VIII), aż po zwrot ku materialności i cielesności poznania w edycji dziewiątej. Dziesiąta edycja, poświęcona kategorii czasu w umyśle, wpisuje się w tę samą strategię: każdego roku Szkoła wybiera jedno centralne pojęcie filozofii umysłu i poddaje je wielodyscyplinarnej analizie.

Znaczenie wydarzenia

Letnia Szkoła Kognitywistyki pełni funkcję nie tylko konferencji naukowej, lecz również platformy kształcenia młodej kadry badawczej — sesje studencko-doktoranckie stanowią stały i istotny element programu każdej edycji, dając początkującym badaczom możliwość prezentacji własnych projektów przed szerokim gronem specjalistów z filozofii, psychologii, lingwistyki, socjologii i neuronauk.

Dynamika liczby referatów

Liczba referatów rosła nieprzerwanie przez pierwsze cztery edycje — od 26 (2017) do szczytowych 38 (2020). Po roku 2020 widoczna jest tendencja spadkowa i ustabilizowanie się skali Szkoły na poziomie 24-29 referatów rocznie. Nie jest to oznaka słabnięcia inicjatywy — formuła Szkoły stała się bardziej dojrzała. Obserwujemy wyraźne przejście od modelu maksymalizującego liczbę wystąpień do modelu skoncentrowanego na jakości i tematycznej spójności sesji.

Edycja	Rok	Hasło przewodnie	Plen./Mistrz.	Stud.	Razem	Udział referatów studenckich
I LSK	2017	Czytanie znaków. Czytanie umysłów	3	23	26	88%
II LSK	2018	Twórczy umysł	3	24	27	89%
III LSK	2019	Umysł w kulturze	2	28	30	93%
IV LSK	2020	Metafory ucieleśnione	4	34	38	89%
V LSK	2021	Umysł emocjonalny	4	28	32	88%
VI LSK	2022	Umysł w sieci	3	16	19	84%
VII LSK	2023	Różnorodne umysły	5	24	29	83%
VIII LSK	2024	Narracyjny umysł	3	23	26	88%
IX LSK	2025	Umysł wśród rzeczy	3	24	27	89%
X LSK	2026	Czas w umyśle	6	17	23	74%
Razem	2017-26		36	241	277

 

Struktura otwarcia Szkoły

Formuła osobnego referatu plenarnego („Wprowadzenie do problematyki”) pojawia się dopiero od IV edycji (2020) i utrzymuje się przez cztery kolejne lata. W edycjach I-III (2017-2019) środa składała się wyłącznie z referatów mistrzowskich/gościnnych, bez wyodrębnionego wykładu programowego. Generalnie należy przyjąć, że otwarcie Szkoły ma zawsze charakter merytoryczny, nie ceremonialny.

Od VIII edycji (2024) funkcję otwarcia przejmuje krótkie „Rozpoczęcie Szkoły”, z udziałem organizatorów i prezesa Polskiego Towarzystwa Kognitywistycznego, bez towarzyszącego jej referatu programowego. To wycofanie się z formuły „Wprowadzenia do problematyki” odczytujemy dwojako: jako uproszczenie logistyczne (mniej czasu poświęconego na programowe ramowanie tematu) albo jako przesunięcie funkcji integrującej z pojedynczego referatu na strukturę tematycznych sesji studencko-doktoranckich, które od 2024 roku same otrzymują nazwy wiążące je z hasłem przewodnim edycji.

Formalizacja sesji studencko-doktoranckich

Istotną zmianą jakościową, niewidoczną w samych liczbach, jest formalizacja struktury sesji referatów studenckich. W edycjach I-VII referaty czwartkowo-sobotnie następowały po sobie bez wyodrębnienia w bloki tematyczne. Od VIII LSK (2024) program jawnie dzieli je na nazwane sesje (np. „Emocje i psychologia narracji”, „Narracja w procesie zmiany”, „Technologie i narracja”), a w IX LSK (2025) ten podział jest jeszcze wyraźniejszy (m.in. „Ucieleśnienie, wyobraźnia i artefakty”, „Umysły i technologie”, „Procesy poznawcze w świecie materialnym”). Świadczy to naszym zdaniem o dojrzewaniu Szkoły od modelu prostego następstwa referatów do modelu w pełni konferencyjnego, z wewnętrzną architekturą tematyczną sesji — co jest krokiem w stronę większej porównywalności z formatem ogólnopolskich i międzynarodowych konferencji naukowych.

Proporcja referatów studenckich

Referaty studencko-doktoranckie stanowią w całym badanym okresie 87% wszystkich wystąpień (241 z 277), przy 36 referatach plenarnych i mistrzowskich/gościnnych łącznie. Proporcja ta pozostaje z roku na rok bardzo stabilna — waha się między 77% (VI LSK) a 92% (IV LSK). Warto również nadmienić, że studenci i doktoranci, którzy dotychczas uczestniczyli w LSK reprezentowali wszystkie większe ośrodki akademickie w Polsce. Taka struktura potwierdza deklarowaną misję Szkoły jako platformy kształcenia młodej kadry badawczej, a nie konferencji zdominowanej przez gości i wykładowców.

Umiędzynarodowienie

Warto odnotować rosnący udział prelegentów zagranicznych i afiliacji spoza tradycyjnego trójkąta KUL-UMCS-UMK. III LSK (2019) gościła liczną delegację doktorantów z Chin (m.in. Qin Boyao, Wang Minghui, Huang Xuanqin, Wu Jingshuang, Yu Zhihao, Li Xiang, Cheng Ran) obok referatu Andrew Lamberta. W kolejnych latach pojawiają się pojedynczy goście z ośrodków zagranicznych — Peter Gärdenfors i Hajo Greif (VI LSK, 2022), Zuzanna Rucińska z University of Antwerp oraz Juani Guerra z University of Las Palmas de Gran Canaria (IX LSK, 2025), a w X LSK (2026) także Marc Wittmann i Maria Eferoova. Skala tego zjawiska jest jednak niewielka na tle łącznej liczby 277 referatów i nie pozwala mówić o systematycznej strategii umiędzynarodowienia — raczej o pojedynczych, choć wartościowych, epizodach współpracy.

Ciągłość organizacyjna

Analiza nazwisk prelegentów potwierdza silną ciągłość zespołu organizacyjnego: Zbigniew Wróblewski, Marek Hetmański, Arkadiusz Gut, Andrzej Zykubek i od niedawna Marcin Trybulec pojawiają się jako prelegenci lub moderatorzy w niemal każdej edycji od 2017 do 2026 roku. Ta stabilność kadrowa jest, sądzimy, głównym czynnikiem wyjaśniającym przetrwanie inicjatywy przez dziesięć lat (także przez okres pandemii) w odróżnieniu od wielu jednorazowych inicjatyw konferencyjnych uzależnionych od pojedynczego grantu lub entuzjazmu jednej osoby.

Dziesiąta edycja wprowadziła niewielką zmianę strukturalną. Dotychczas referaty mistrzowskie/gościnne koncentrowały się w środę i czwartek, a czwartek-sobota należały do referatów studenckich. W X LSK wykłady zaproszonych badaczy rozproszone były w czwartek i piątek, przeplatając się z blokami referatów studenckich; środa zawierała już tylko pojedynczy wykład plenarny (Marc Wittmann), bez towarzyszących mu referatów gościnnych.

Konsekwencją tej zmiany był niewielki spadek udziału referatów studenckich do 74% (17 z 23). Trzeba jednak podkreślić, że jest to spadek strukturalny, nie realny: liczba bloków referatowych (cztery bloki, łącznie 17 referatów) pozostała na poziomie porównywalnym z poprzednimi edycjami, natomiast to liczba i rozproszenie wykładów zaproszonych gości wzrosła. Innymi słowy zamiast grupować referaty studenckie w ostanie dni Szkoły, w X LSK po prostu częściej przeplatały się one z wykładami zaproszonych badaczy.

Warto też odnotować, że temat edycji — „Czas w umyśle” — sam w sobie tłumaczy tę reorganizację: rozproszenie wykładów eksperckich w ciągu tygodnia, przeplatane blokami studenckimi, lepiej odpowiada strukturze tematycznej skoncentrowanej na zjawisku czasu niż tradycyjny podział „środa = wprowadzenie, reszta = sesje”.

Przy plackach ziemniaczanych

A na koniec warto wyjaśnić jaką rolę w tworzeniu koncepcji LSK odegrały placki ziemniaczane. Otóż na terenie kampusu akademickiego w Lublinie znajduje się chętnie odwiedzana przez studentów i akademików restauracja, w której podawane są pyszne placki ziemniaczane. I właśnie podczas spotkania - wówczas lubelskich kognitywistów z KULu i UMCSu - przy takich pysznych plackach, jeszcze w 2016 r. zrodził się pomysł i koncepcja uruchomienia Letniej Szkoły Kognitywistyki. Organizatorzy Szkoły nieustanie wracają do tego dobrego i smakowitego założycielskiego wzorca i omawiają programy merytoryczne kolejnych edycji Szkoły przy pysznych plackach ziemniaczanych.

Mamy nadzieję, że to danie sycące i dające energię, bogate w węglowodany złożone i potas ważny dla pracy mięśni i serca będzie źródłem inspiracji na kolejne interesujące Letnie Szkoły Kognitywistyki. Już dziś zapraszamy na XI LSK, która odbędzie się w Kazimierzu Dolnym w dniach 8-11 września 2027 r. i będzie poświęcona relacji umysł-serce.

 

Andrzej Zykubek i Arkadiusz Gut